Universiteit Leiden | Bij ons leer je de wereld kennen. Universiteit Leiden | Bij ons leer je de wereld kennen.

Leer Wil Roebroeks kennen en ontdek de Neanderthaler in jezelf

Hoe leefden onze verre voorouders? Wat was hun dieet? Gebruikten ze vuur? Nieuwe technieken en samenwerkingsverbanden leveren verbazingwekkende en nieuwe inzichten op.

Lees hier meer over het werk van hoogleraar Archeologie Wil Roebroeks, over verwant onderzoek en onderwijs aan de Universiteit Leiden en de impact die dat heeft.

Bij ons leer je de wereld kennen.

Onderzoek: voorlopers van de mens

De vroegste bewoners van onze streken, voorlopers van de Neanderthalers, waren bedreven jagers, die lange tijd in IJstijd-Europa wisten te overleven. Tot driehonderdduizend jaar geleden deden ze dit mogelijk zelfs zonder het gebruik van vuur. We weten dit onder andere dankzij hoogleraar Archeologie Wil Roebroeks, die het leven van vroege mensachtigen - in het bijzonder Neanderthalers - onderzoekt. Door zijn werk leren we niet alleen meer over onze roots, we krijgen ook inzicht in de (on)natuurlijkheid van veel hedendaagse gewoontes. Het zou bijvoorbeeld kunnen dat sommige mensen om gezondheidsredenen beter geen open haard kunnen gebruiken.

De ontwikkeling van mensachtigen tot mens.

Een half miljoen jaar geleden leefden er in Europa jagers-verzamelaars, vroege mensachtigen die zich zouden ontwikkelen tot wat wij de Neanderthalers noemen. Wij stammen een heel klein beetje van hen af, maar nog veel meer van moderne mensen die een honderdduizend jaar geleden in Afrika leefden. “Wij zijn een soort mengelmoes”, vertelt Wil Roebroeks. “Nagenoeg alle moderne mensen buiten Afrika, dus ook de meeste Nederlanders, kunnen delen van hun DNA terugvoeren tot het DNA van de Neanderthaler, met name in ons immuunsysteem. We hebben ook een aantal werktuigen van hen overgenomen.”
Roebroeks en zijn collega's van de Faculteit Archeologie van de Universiteit Leiden proberen de geschiedenis en de leefomgeving van de vroegste bewoners van Europa te reconstrueren. Ze doen dit door vindplaatsen van resten van Neanderthalers en andere vroege mensachtigen in veldwerk en in het laboratorium te onderzoeken. En door hun bevindingen te combineren met uiteenlopende wetenschappelijke disciplines: van geologie en biologie tot psychologie.

Roebroeks werd onder meer bekend door zijn kritiek op het klassieke 'Out of Africa 1- model', dat stelde dat Homo erectus 1,8 miljoen jaar geleden uit Afrika vertrok en naar Europa en Azië migreerde. Roebroeks en zijn collega Dennell wezen erop dat mensachtigen mogelijk veel eerder Afrika verlaten hadden en dat er ook sprake kon zijn geweest van tweerichtingsverkeer, waarbij mensachtigen afkomstig uit Eurazië naar Afrika trokken.

Onderzoekslijnen: dieet, jacht en vuur

Het gebruik van vuur

Een van de grootste mysteries rond vroege mensachtigen in Europa is het gebruik van vuur. Vanaf welk moment deden ze dat en hoe lukte het ze, vóór dat moment, om in het koude Europa te overleven? Of kenden ze het vuur toen al? Roebroeks en zijn collega's doen met behulp van uiteenlopende moderne technieken onderzoek naar vuurplaatsen.

Meer over Het gebruik van vuur

Jacht en voedsel

Hoe kwamen vroege mensachtigen aan hun voedsel? Roebroeks en zijn collega’s doen onderzoek naar de kennis die nodig is om succesvol te jagen en naar voedselvoorziening in de vroege prehistorie. Een mysterie blijft nog hoe belangrijk plantaardig voedsel voor hen was.

Meer over Jacht en voedsel

Migratie: files richting Afrika?

Samen met Robin Dennell (Universiteit Sheffield) toonde Roebroeks enkele jaren geleden aan dat het verhaal dat Homo erectus (een verre voorloper van de Neanderthalers) mogelijk 1,8 miljoen jaar geleden als eerste mensachtige Afrika verliet en van daaruit Eurazië koloniseerde wat al te simpel was. Er was, zo lieten Dennell en Roebroeks zien, minstens sprake van tweerichtingsverkeer, waarin mensachtigen uit Eurazië af en toe Afrika binnentrokken. Toonaangevend wetenschappelijk tijdschrift Nature publiceerde hun baanbrekende bevindingen.

Meer over Migratie: files richting Afrika?

Interdisciplinaire samenwerking

Net als veel collega’s in Leiden werkt Wil Roebroeks samen met onderzoekers van andere wetenschappelijke disciplines, van geologie tot psychologie. Dat levert vaak hele nieuwe inzichten en onderzoeksmogelijkheden op. “Om met mensen uit andere disciplines samen te kunnen werken moet je je voortdurend in nieuwe vakgebieden verdiepen, ik voel me daarom continu student!”

Meer over Interdisciplinaire samenwerking
‘Wij stammen
een heel klein
beetje af van Neanderthalers’

Onderwijs: “Studenten brengen enthousiasme en nieuwe invalshoeken”

Wil Roebroeks geeft onderwijs aan bachelor-, master- en PhD-studenten. Alle fases vindt hij inspirerend. “Voor bachelorstudenten is alles nieuw. Hoe meer ze begrijpen van het verre verleden en hoe dat met het heden samenhangt, hoe enthousiaster ze worden. Hun enthousiasme werkt heel aanstekelijk. Bij masterstudenten vind ik de gedrevenheid heel inspirerend. Ook hebben wij regelmatig oudere studenten die al veel ervaring hebben in een andere discipline, bijvoorbeeld de chemie. Met die kennis dragen zij dikwijls prachtige invalshoeken voor onderzoek aan: 'Waarom heb je dit sediment nog niet met deze techniek onderzocht?' ”

Veldwerk: in discussie met PhD-studenten op een opgravingslocatie in Neumark-Nord.

Met een studie Archeologie ben je breed inzetbaar in de maatschappij, zegt Roebroeks. “Archeologie is zeer complex. Studenten die het lukt om met complexe materie om te gaan en geleerd hebben eigen meningen goed te onderbouwen met solide argumenten, zijn gewilde krachten in uiteenlopende sectoren.”

Meer opleidingen over het ontstaan van de mens

Archeologie : De studie Archeologie probeert zich een beeld te vormen van samenlevingen in het verleden. Archeologen bestuderen van alles wat daarvan in en op de grond is terug te vinden, van tempels tot etensresten. De Universiteit Leiden heeft bovendien een gespecialiseerde masteropleiding die zich richt op vroege mensachtigen in Europa: 'Human Origins'.

Biologie : Tijdens de opleiding Biologie leer je om het leven te bestuderen met de blik van een wetenschapper. Waarom de dingen zijn zoals ze zijn, hoe werken ze en hoe zijn ze ontstaan? Vervolgens probeer je een antwoord te vinden op je vragen en laat je anderen delen in jouw kennis.

Geschiedenis : Duik met de opleiding Geschiedenis in het verleden van de mensheid. Ben je gefascineerd door machtige vorsten die elkaar bevechten? Door het alledaagse leven van de gewone man? Een nieuw inzicht kan de geschiedenis letterlijk herschrijven!

Archeologen en onderzoekers betrokken bij archeologisch onderzoek

  • Corinne Hofman
  • Jac Aarts
  • Corrie Bakels
  • Elinor Croxall
  • Jean-Jacques Hublin
  • Eduard Pop
  • José Joordens
  • Dimitri De Loecker
  • Femke Reidsma
  • Morgan Roussel
  • Mark Sier
  • Marie Soressi
  • Andrew Sorensen
  • Alexander Verpoorte
  • Leo Lucassen
  • Jan Wijbrans
  • Carel ten Cate
  • Annelou van Gijn
  • Peter Akkermans
  • Michael Field
  • Thijs van Kolfschoten
  • Hans Kamermans

Corinne Hofman Hoogleraar Archeologie van het Caribisch gebied

Leidt internationale onderzoeksprojecten naar de gevolgen van kolonisatie van het Caribisch gebied.

Jac Aarts Onderzoeker

Onderzoekt de ontwikkeling van het vermogen van (voorlopers van) de mens om zichzelf warm te houden en voedsel om te zetten in energie.

Corrie Bakels Emeritus hoogleraar paleo-economie

Is deskundig op het terrein van de geschiedenis van de landbouw in Europa.

Elinor Croxall Gastmedewerker

Onderzoekt locatiekeuze en (her)gebruik van kampementjes van mensachtigen in Noord-Europa gedurende de laatste half miljoen jaar.

Jean-Jacques Hublin Hoogleraar Paleoantropologie

Bestudeert de biologische evolutie van vroege mensachtigen, met name van Neanderthalers.

Eduard Pop Gastmedewerker

Bestudeert de dynamiek van Neanderthaler-kampementen aan de oevers van een serie 125.000 jaar oude meertjes.

José Joordens Onderzoeker

Onderzoekt het verband tussen klimaatverandering en de evolutie van de menselijke soort. Focus op de rol van zee- en zoetwaterecosystemen.

Dimitri De Loecker Onderzoeker

Doet onderzoek naar de technologie van Neanderthalers.

Femke Reidsma Promovenda

Haar onderzoeksinteresse gaat uit naar het gebruik van vuur in de prehistorie.

Morgan Roussel Onderzoeker

Doet onderzoek naar gereedschappen die Neanderthalers gebruikten.

Mark Sier Gastmedewerker

Van huis uit geoloog. Hij onderzoekt magnetische velden in zeer oude gesteenten om fossielen van vroege voorouders beter te kunnen dateren.

Marie Soressi Universitair docent

Ontdekte dat Neanderthalers de eerste mensachtigen in Europa waren die gestandaardiseerde en verfijnde benen werktuigen gebruikten.

Andrew Sorensen Promovendus

Op welk moment in de geschiedenis ging de mens vuur maken en gebruiken? En hoe? Om die vragen draait zijn onderzoek.

Alexander Verpoorte Universitair docent

Zijn onderzoek spitst zich toe op de vroegste moderne mens in Europa, gedragsecologie en evolutionaire benadering van archeologie.

Leo Lucassen Hoogleraar Sociale geschiedenis

Zijn onderzoek draait onder meer om de thema’s migratie, integratie, verstedelijking, vreemdelingenbeleid, misdaad en bureaucratie.

Jan Wijbrans Bijzonder hoogleraar Geologie

Onderzoekt als geoloog het verre verleden van de aarde en ontwikkelt methoden om aardlagen te dateren.

Carel ten Cate Hoogleraar Ethologie

Is geïnteresseerd in communicatie bij vogels, vissen en mensen, in dierlijke cognitie en de rol van leerprocessen in de evolutie.

Annelou van Gijn Hoogleraar Materïele cultuurstudies

Bestudeert prehistorische gereedschappen. Wil weten hoe technologische systemen van werktuigen en vaardigheden zich ontwikkelden.

Peter Akkermans Hoogleraar Archeologie van het Nabije Oosten

Leidt een groot archeologische onderzoeksproject in Syrië naar de ontwikkeling van nederzettingen aldaar in de steentijd en bronstijd.

Michael Field Universitair hoofddocent

Is geïnteresseerd in de geschiedenis van Europese vegetatie en de reconstructie van landschappen zoals die er in het Pleistoceen uitzagen.

Thijs van Kolfschoten Hoogleraar Zoogdierenpaleontologie/archeozoölogie en Quaternaire biostratigrafie

Doet onder meer onderzoek naar de ontwikkeling van zoogdieren en de klimaat- en faunageschiedenis van het Pleistoceen.

Hans Kamermans Universitair hoofddocent

Doet onderzoek naar het gebruik van computertechniek in de archeologie. Bijvoorbeeld tijdens veldwerk of bij het verwerken van monsters.

Impact: ontstaansgeschiedenis doorgeven

Hoe zag de leefwereld van de eerste mensen eruit? Wat deden ze, wat lieten ze? Wil Roebroeks probeert op allerlei manieren antwoorden te vinden op deze vragen. Aan de hand van minuscule kijkgaatjes naar een ver verleden reconstrueert hij onze ontstaansgeschiedenis en geeft die door aan het grote publiek. Ook zet hij binnen de wetenschappelijke wereld nieuwe samenwerkingsverbanden op.

Lees meer
Minister Plasterk met een uniek schedelfragment – een wenkbrauwboog – van 40.000 jaar oud.

De wereld van...

In Leiden leer je de wereld kennen. Leidse onderzoekers hebben contact met collega’s over de hele wereld, vaak ook uit andere (aangrenzende) disciplines. Ook Wil Roebroeks werkt samen met gerenommeerde collega’s uit diverse landen. Op de wereldkaart hieronder staat een aantal mondiale contacten van Wil Roebroeks (zoom in op de kaart om markers beter van elkaar te onderscheiden).